Schoenen in spreekwoorden

In ons artikel ‘Van versleten naar verrassend mooi’ schreven we: ‘Gooi geen oude schoenen weg, voordat je nieuwe hebt’. Dat leverde niet alleen leuke reacties op, maar ook verschillende andere spreekwoorden en uitdrukkingen waarin schoenen een hoofdrol spelen.

En dat zijn er verrassend veel. Schoenen staan in onze taal voor zekerheid, moed, ongemak, eigenwijsheid, opschepperij en zelfs het leven zelf. Sommige uitdrukkingen gebruiken we nog bijna dagelijks, terwijl andere langzaam uit het taalgebruik verdwijnen.

Voor ons als schoenenwinkel én schoenmakerij een mooie aanleiding om eens in de spreekwoordelijke schoenen te duiken.

Schoenmaker, blijf bij je leest

We beginnen natuurlijk met een uitdrukking die bij Böhmer wel heel toepasselijk is: ‘Schoenmaker, blijf bij je leest’. Daarmee bedoelen we dat je je het beste kunt bezighouden met zaken waar je verstand van hebt en voorzichtig moet zijn met oordelen over onderwerpen buiten je eigen vakgebied.

De leest uit het spreekwoord is daadwerkelijk gereedschap van de schoenmaker. Een schoenmakersleest heeft de vorm van een menselijke voet en werd van oudsher meestal van hout gemaakt. Tegenwoordig bestaan er ook leesten van andere materialen. Bij het maken en herstellen van schoenen zorgt de leest ervoor dat het materiaal de juiste vorm krijgt en behoudt.

De uitdrukking zelf is veel ouder dan de moderne schoenmakerij. Het verhaal voert ons zelfs terug naar de Griekse oudheid. Volgens de overlevering kreeg de beroemde schilder Apelles commentaar van een schoenmaker op een geschilderde sandaal. De schilder nam de terechte kritiek ter harte en verbeterde de sandaal. Toen de schoenmaker vervolgens ook commentaar begon te leveren op het afgebeelde been, vond Apelles het genoeg geweest: de schoenmaker moest zich bij zijn eigen vakgebied houden.

Een verhaal van vele eeuwen geleden, maar de boodschap is nog altijd duidelijk. En eerlijk gezegd vinden wij het helemaal niet zo erg om bij onze leest te blijven.

Waar de schoen wringt

Een andere uitdrukking die bij een schoenenwinkel uitstekend past is ‘weten waar de schoen wringt’. Wie weet waar de schoen wringt, weet waar het werkelijke probleem zit.

De beeldspraak is gemakkelijk te begrijpen. Een schoen kan er prachtig uitzien en ogenschijnlijk prima passen, maar tijdens het lopen toch precies op één plek drukken. Degene die de schoenen draagt, weet als geen ander waar het pijn doet. Vandaar ook de verwante uitdrukking ‘daar wringt de schoen’: daar zit het echte probleem.

In onze winkel nemen we die uitdrukking overigens graag letterlijk. Een schoen hoort comfortabel te zitten en een goede pasvorm is minstens zo belangrijk als het uiterlijk.

Stevig in je schoenen staan

Wie stevig in zijn schoenen staat, heeft zelfvertrouwen, weet wat hij wil en laat zich niet zomaar door anderen van zijn standpunt afbrengen. Sta je juist niet zo stevig in je schoenen, dan ben je gemakkelijker te beïnvloeden.

Ook hier werkt het beeld van de schoen uitstekend. Wie letterlijk stevig staat, is moeilijk uit balans te brengen. In figuurlijke zin geldt precies hetzelfde.

De stoute schoenen aantrekken

Soms moet je juist in beweging komen. Dan is het tijd om ‘de stoute schoenen aan te trekken’. Je verzamelt moed en doet iets wat je spannend vindt of waar je lange tijd tegenaan hebt gehikt.

Het woord ‘stout’ heeft hier niet de moderne betekenis van ondeugend. Het gaat om een oudere betekenis van het woord: dapper, moedig of onverschrokken. Wie de stoute schoenen aantrekt, trekt dus eigenlijk zijn dappere schoenen aan.

Misschien moeten we die betekenis maar weer wat vaker gebruiken. Een paar schoenen speciaal voor moeilijke beslissingen klinkt zo gek nog niet.

Met lood in de schoenen

Het tegenovergestelde gevoel kennen we ook. Wie ergens met lood in de schoenen naartoe gaat, ziet er enorm tegenop. Iedere stap lijkt zwaar en het liefst zou je helemaal niet gaan.

De uitdrukking is heel beeldend. Stel je voor dat je schoenen daadwerkelijk met lood verzwaard zijn. Vooruitkomen kost dan ineens veel meer moeite. Zo kan angst, tegenzin of bezorgdheid ook voelen.

De moed in de schoenen laten zakken

Nog een stapje verder gaat ‘de moed in de schoenen laten zakken’. Dan verdwijnt niet alleen het enthousiasme, maar verlies je door een tegenvaller ook je hoop of motivatie.

In oude beeldspraak werd moed vaak verbonden met het hart. Als die moed verdwijnt, zakt hij als het ware helemaal naar beneden, tot in je schoenen. Gelukkig kun je na een tegenvaller natuurlijk altijd proberen de moed weer bij elkaar te rapen en alsnog die stoute schoenen aantrekken.

In iemands schoenen staan

Met ‘in iemands schoenen staan’ bedoelen we dat je je in de positie van iemand anders bevindt. Vaak gebruiken we de uitdrukking ontkennend: ‘Ik zou niet graag in zijn schoenen staan.’ Daarmee zeggen we eigenlijk dat we niet graag dezelfde problemen, verantwoordelijkheden of moeilijke keuzes zouden hebben.

Het is een mooie uitdrukking omdat schoenen iets heel persoonlijks zijn. Je kunt letterlijk proberen de schoenen van iemand anders aan te trekken, maar pas als je er een tijdje op loopt, merk je hoe ze werkelijk zitten.

Iets in de schoenen schuiven

Veel minder prettig is het wanneer iemand je iets in de schoenen schuift. Dan krijg je de schuld van iets waarvoor je eigenlijk niet verantwoordelijk bent.

Het beeld is bijna letterlijk voor te stellen: iemand stopt iets ongewensts bij een ander in de schoenen, waarna diegene ermee wordt opgezadeld. Tegenwoordig gebruiken we de uitdrukking vooral wanneer iemand onterecht als schuldige wordt aangewezen.

Naast je schoenen lopen

Schoenen aantrekken is prima, maar naast je schoenen lopen kun je beter voorkomen. Deze uitdrukking gebruiken we voor iemand die een te hoge dunk van zichzelf heeft, arrogant wordt of zich belangrijker voordoet dan hij werkelijk is.

Misschien is het idee dat iemand zichzelf zo groot en belangrijk vindt dat zelfs zijn eigen schoenen niet meer goed genoeg zijn. Hoe dan ook: gewoon met beide voeten in je schoenen én op de grond blijven staan, lijkt ons een beter idee.

Zijn land ligt in zijn schoenen

Een veel minder bekende uitdrukking is ‘zijn land ligt in zijn schoenen’. Daarmee wordt iemand bedoeld die flink opschept over zijn bezittingen, terwijl daar in werkelijkheid weinig van overblijft.

Het is ouderwetse maar prachtige beeldspraak. Iemand kan hoog opgeven over zijn bezit en rijkdom, maar als puntje bij paaltje komt, is zijn ‘land’ zo klein dat het bij wijze van spreken in zijn schoenen past.

Met kousen en schoenen in de hemel

Nog zo’n uitdrukking die je tegenwoordig niet vaak meer hoort: ‘denken met kousen en schoenen in de hemel te komen’. Het betekent dat iemand denkt een belangrijk doel te kunnen bereiken zonder daar moeite voor te hoeven doen.

Met kousen en schoenen ergens aankomen suggereert hier dat je er zonder inspanning, ongemak of een moeilijke reis zomaar binnenstapt. Maar voor belangrijke dingen in het leven moet je meestal toch echt iets doen. Of, om in schoenentermen te blijven: soms moet je gewoon de nodige kilometers maken.

In zijn laatste schoenen lopen

Een stuk somberder is de oude uitdrukking ‘in zijn laatste schoenen lopen’. Daarmee werd bedoeld dat iemand ernstig ziek was of het einde van zijn leven naderde.

De uitdrukking kan ook figuurlijk worden gebruikt voor iets dat bijna volledig versleten is en niet lang meer mee zal gaan. In onze schoenmakerij kijken we bij versleten schoenen overigens liever eerst of die ‘laatste schoenen’ met een goede reparatie misschien toch nog een volgend leven kunnen krijgen.

Onze taal staat vol schoenen

Van ‘schoenmaker, blijf bij je leest’ tot ‘de stoute schoenen aantrekken’: schoenen zijn opvallend goed vertegenwoordigd in onze taal. Eigenlijk is dat niet zo vreemd. Schoenen gaan al eeuwenlang letterlijk met ons mee. Ze beschermen ons, dragen ons tijdens het werk en brengen ons van de ene plek naar de andere.

Daardoor lenen ze zich uitstekend voor beeldspraak. Een schoen kan knellen of stevig staan, zwaar als lood voelen of juist het vertrouwen geven om een volgende stap te zetten.

En dan zijn we weer terug bij de uitdrukking waarmee het allemaal begon: ‘Gooi geen oude schoenen weg, voordat je nieuwe hebt.’ Een verstandig advies, al zouden wij er als schoenmaker graag iets aan toevoegen: gooi die oude schoenen sowieso niet te snel weg. Soms kunnen ze namelijk nog verrassend mooi worden.